ಕಾಳಿದಾಸ - ೨

ಹಿಂದಿನ ಕಂತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ ಕಾಳಿದಾಸ ಧರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಅದರ ವಿವಿಧ ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ, ಕೆಲವೆಡೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪಾತ್ರಗಳು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎನ್ನುವಷ್ಟು ಕಡಮೆ. ಇದು ಸ್ವಲ್ಪ ಅಸಹಜ ಎಂದೆನ್ನಿಸಿದರೂ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಹಳ ಹಿತವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ ವಿಷಯ.

ಶಕುಂತಲೆಯನ್ನು ದುಷ್ಯಂತ ಮೊದಲ ಬಾರಿ ನೋಡಿದಾಗಲೇ ಅವಳ ಬಗ್ಗೆ ಮೋಹವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವಳು ಮುನಿಕನ್ಯೆ, ಪರಿಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳೋ ಅಲ್ಲವೋ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ಸಂದೇಹವುಂಟಾದರೂ,
'ಅಸಂಶಯಂ ಕ್ಷತ್ರಪರಿಗ್ರಹಕ್ಷಮಾ ಯದಾರ್ಯಮಸ್ಯಾಮ್ ಅಭಿಲಾಷಿ ಮೇ ಮನಃ' (ಈಕೆ ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯನನ್ನು ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯಳು. ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮಪರವಾದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಇವಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾಗಿದೆ)
ಎಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅನಸೂಯೆ-ಪ್ರಿಯಂವದೆಯರನ್ನು ಶಕುಂತಲೆಯ ವೃತ್ತಾಂತದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರಿಸಿಯೇ ಮುಂದಿನ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನಿಡುತ್ತಾನೆ (ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಎರಡು.
೧. ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿರಕ್ತರಾದ, ಯೋಗ್ಯಕನ್ಯೆಯರು ಮದುವೆಯಾಗದೆ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಿಯರಾಗುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿತ್ತು. ಶಕುಂತಲೆ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಿಯಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಒಂದು ಅಂಶ.
೨. ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಮದುವೆಯಾದರೆ ಅದು ಪ್ರತಿಲೋಮವಿವಾಹ. ಅವರ ಸಂತಾನ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಸೂತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಶಕುಂತಲೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದ ಕೌಶಿಕ ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರೆಯಾದ ಮೇನಕೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದರಿಂದ ಅವಳು ಕ್ಷತ್ರಿಯನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಲು ಯೋಗ್ಯಳು).

ಸನಾತನಧರ್ಮದ ಅನೇಕ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಒಂದು. ಹೇಗೆ ಮನುಷ್ಯ ಶೈಶವ-ಯೌವನ-ವಾರ್ಧಕ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆಯೋ ಅಷ್ಟೇ ಸಹಜವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ-ಗಾರ್ಹಸ್ಥ್ಯ-ವಾನಪ್ರಸ್ಥ ಎಂಬ ಆಶ್ರಮಗಳು ನಿಯತವಾಗಿವೆ.

ರಘುವಂಶದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಘುವಂಶದವರ ಸದ್ಗುಣಗಳನ್ನು ಬಣ್ಣಿಸುವ ಒಂದು ಕುಲಕದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
ಶೈಶವೇSಭ್ಯಸ್ತವಿದ್ಯಾನಾಂ ಯೌವನೇ ವಿಷಯೈಷಿಣಾಂ |
ವಾರ್ಧಕ್ಯೇ ಮುನಿವೃತ್ತೀನಾಂ ಯೋಗೇನಾಂತೇ ತನುತ್ಯಜಾಮ್ ||
'ಶೈಶವದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಅಭ್ಯಸಿಸಿ, ಯೌವನದಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸಿ, ವಾರ್ಧಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಯೋಗದಿಂದ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವವರ (ವಂಶವನ್ನು ಕುರಿತು ವರ್ಣಿಸುತ್ತೇನೆ).

ಮೇಲಿನದು ನಮ್ಮ ಮುಂದಿರುವ ಆದರ್ಶ. ಶೈಶವದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಜನೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಎಷ್ಟು ತಪ್ಪೋ, ಯೌವನದಲ್ಲಿ ಗೃಹಸ್ಥರಾಗದಿರುವುದೂ ಅಷ್ಟೇ ತಪ್ಪು. ಇನ್ನು ವಾನಪ್ರಸ್ಥದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಈಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಅದೊಂದು ಆವಶ್ಯಕವಾದ, ಮುಖ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮ. ವನಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ವಾಸ ಮಾಡುವುದು ಈಗ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ವಯಸ್ಸಾದಾಗ ಶಾಂತಚಿತ್ತರಾಗಿ ತತ್ತ್ವಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ಮೈಗೂಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಆರೋಗ್ಯದೃಷ್ಟ್ಯಾ ಹಿತಕರ, ಸಾಮಾಜಿಕದೃಷ್ಟ್ಯಾ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ.

ವರತಂತುವಿನ ಶಿಷ್ಯನಾದ ಕೌತ್ಸ ರಘುಮಹಾರಾಜನ ಹತ್ತಿರ ಗುರುದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಬೇಡಲು ಬಂದಾಗ ರಘುವು ಅವನನ್ನು ಕುಶಲ ವಿಚಾರಿಸುವಾಗ ಹೀಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.
ಅಪಿ ಪ್ರಸನ್ನೇನ ಮಹರ್ಷಿಣಾ ತ್ವಂ ಸಮ್ಯಗ್ವಿನೀಯಾನುಮತೋ ಗೃಹಾಯ |
ಕಾಲೋ ಹ್ಯಯಂ ಸಂಕ್ರಮಿತುಂ ದ್ವಿತೀಯಂ ಸರ್ವೋಪಕಾರಕ್ಷಮಮಾಶ್ರಮಂ ತೇ||
(ನಿನ್ನ ವಿದ್ಯಾರ್ಜನೆಯಿಂದ) ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಮಹರ್ಷಿಯಿಂದ ಮದುವೆಯಾಗಲು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ ತಾನೆ? ಎಲ್ಲರ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವ ಎರಡನೆಯ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಲು ಇದೇ ನಿನಗೆ ಸಕಾಲ!

ಮೇಲಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಂಶಗಳು ಮನನೀಯ. ಒಂದು - ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮವನ್ನು 'ಸರ್ವೋಪಕಾರಕ್ಷಮ' ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿರುವುದು. ಗೃಹಸ್ಥರು ಕೇವಲ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ಸೌಖ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಸಾಲದು. ಬೇರೆಯ ಆಶ್ರಮದವರ ಪಾಲನ ಗೃಹಸ್ಥನ ಮುಖ್ಯಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು.
ಹಾಗೆಯೇ, ಇಲ್ಲಿ ತುಂಬ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದ ಪದ 'ಸಂಕ್ರಮಿತುಂ'. ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕ್ರಮಿಸುವುದು ಎಂದು ಈ ಪದದ ಅರ್ಥ. ಇಲ್ಲಿಯ ಧ್ವನಿಯೇನೆಂದರೆ, ಈ ಆಶ್ರಮ ಕೇವಲ ಒಂದು ಮಾರ್ಗ, ಇಲ್ಲಿ ನೆಲೆ ನಿಲ್ಲಲಾಗದು ಎಂದು. ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕ್ರಮಿಸಿದರೆ ಅದೇ ವಾನಪ್ರಸ್ಥಕ್ಕೆ ದಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಹಾಗೆಯೇ, ಶಕುಂತಲೆ ಪತಿಗೃಹಕ್ಕೆ ತೆರಳುವಾಗ ತಂದೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಲಾಗದೆ ದುಃಖಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಕಣ್ವ ಹೇಳುವುದು ಇದು
ಭೂತ್ವಾ ಚಿರಾಯ ಚತುರಂತಮಹೀಸಪತ್ನೀ ದೌಷ್ಯಂತಮಪ್ರತಿರಥಂ ತನಯಂ ನಿವೇಶ್ಯ |
ಭರ್ತ್ರಾ ತದರ್ಪಿತಕುಟುಂಬಭರೇಣ ಸಾರ್ಧಂ ಶಾಂತೇ ಕರಿಷ್ಯಸಿ ಪದಂ ಪುನರಾಶ್ರಮೇSಸ್ಮಿನ್ ||
ಬಹಳಕಾಲ ಭೂಮಿಯ ಸವತಿಯಾಗಿ (ಎಂದರೆ ರಾಜ್ಞಿಯಾಗಿ), ಎದುರಿಲ್ಲದ ದೌಷ್ಯಂತ (ದುಷ್ಯಂತನ ಮಗ)ನಿಗೆ ಕುಟುಂಬದ ಭಾರವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಗಂಡನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಈ ಶಾಂತವಾದ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೇ ಬರುತ್ತೀಯೆ.

ಕೇವಲ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಣ್ವರು ಶಕುಂತಲೆಗೆ ಅವಳ ಈಗಿನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೂ, ಮುಂದಿನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೂ ಎಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರಲ್ಲವೆ?

ಇನ್ನು ಆಶ್ರಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಎರಡು ಮಾತು. ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಜನೆಗೆ ಮೀಸಲಾದುದು. ವಿದ್ಯಾರ್ಜನೆಗೆ ತೊಂದರೆಯುಂಟುಮಾಡುವ, ಭೋಗಾಸಕ್ತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳೂ ವಸ್ತುಗಳೂ (ಸುಗಂಧ, ತಾಂಬೂಲ ಇತ್ಯಾದಿ) ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳಿಗೆ ನಿಷಿದ್ಧ. ಹಾಗೆಯೇ ಗಾರ್ಹಸ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಷಯಸುಖಗಳ ಅನುಭವದ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ, ನಿತ್ಯಾಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಮುಂತಾದ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ. ಅನಂತರ ಮಕ್ಕಳು ದೊಡ್ಡವರಾದ ಮೇಲೆ ಸಂಸಾರದ ಭಾರವನ್ನು ಅವರಿಗೊಪ್ಪಿಸಿ ಆತ್ಮಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲ ಕಳೆಯುವ ವಾನಪ್ರಸ್ಥಾಶ್ರಮ.

ವರ್ಣಸಂಕರಕ್ಕಿಂತ ಆಶ್ರಮಸಂಕರ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆಯೆಂದು ನನ್ನ ಭಾವನೆ. ಸಂಕರವೆಂದರೆ ಒಂದು ಆಶ್ರಮದವರು ಮತ್ತೊಂದು ಆಶ್ರಮದವರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ತಮ್ಮದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಇಂದು ಹೈಸ್ಕೂಲಿನಲ್ಲಿಯೇ ಮಕ್ಕಳು ವಿಚಿತ್ರಪ್ರಲೋಭನೆಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿ, ಅವರ ವಿದ್ಯಾರ್ಜನೆ ಸಮಾಧಾನಕರವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಿಸ್ತು-ಸಂಯಮಗಳನ್ನು ಕಲಿಯದ, ಬೌದ್ಧಿಕವಾಗಿ, ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ, ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಸಬಲರಾಗುವ ದಾರಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಮಕ್ಕಳು ಬೆಳೆದು ಹೇಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಗೃಹಸ್ಥರಾಗಬಲ್ಲರು? ಹಾಗೆಯೇ, ತೃಪ್ತಿಯಿಲ್ಲದ ಗೃಹಸ್ಥಜೀವನವನ್ನು ಕಳೆದವರಿಗೆ ನೆಮ್ಮದಿಯ ವಾನಪ್ರಸ್ಥಾಶ್ರಮ ಪಲಾಯನದಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆಯಲ್ಲವೇ? ತಮ್ಮ ಮೇರುಕೃತಿಯಾದ 'ಮಹಾದರ್ಶನ'ದಲ್ಲಿ ದೇವುಡು ರವರು ಒಂದು ಸುಂದರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ -'ವೈರಾಗ್ಯವೆಂದರೆ ಬೇಡವೆಂದು ನೂಕುವುದಲ್ಲ, ಸಾಕೆಂದು ವಿಮುಖವಾಗುವುದು' ಎಂದು. ವಾರ್ಧಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ತೃಪ್ತಿಸಮಾಧಾನಗಳು ಬರಬೇಕಾದರೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಶೈಶವ-ಯೌವನಗಳು ಆವಶ್ಯಕ. ಹಾಗಾಗಿ, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನ ಚೆನ್ನಾಗಿರಬೇಕಾದರೆ ಆಶ್ರಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಯಥಾಶಕ್ತಿ, ಯಥಾಸ್ಥಿತಿ ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಆವಶ್ಯಕ.

|| ಇತಿ ಶಮ್||

ಕಾಳಿದಾಸ - ೧

(ಈ ಲೇಖನ ನೆನ್ನೆ ಬರೆದದ್ದು)

ಇಂದು ಉತ್ಥಾನದ್ವಾದಶೀ. ದೀಪಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಪಟಾಕಿಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಸಂಭ್ರಮಪಡುವ 'ಕಿರುದೀಪಾವಳಿ'. ಕೃಷ್ಣ-ತುಳಸಿಯರ ವಿವಾಹವನ್ನು ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಆಚರಿಸುವ ದಿನ. ಸಂಪ್ರದಾಯರೀತ್ಯಾ ಇದೇ ದಿನ ಅನಾಮಿಕೆಯನ್ನು ಸಾರ್ಥಕಗೊಳಿಸಿದ* ಕವಿಕುಲಗುರು ಕಾಳಿದಾಸನ ಜನ್ಮದಿನ.

ಕಾಳಿದಾಸನ ದೇಶ-ಕಾಲಗಳ ಕುರಿತು ನಮಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಅವನು ಕುರುಬನಾಗಿದ್ದು, ನಂತರ ಕಾಳಿಯ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ವರಕವಿಯಾಗಿ ಭೋಜರಾಜನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ (ದಂತ?)ಕಥೆ. ಇದಾವುದೂ ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲ. ಸ್ವತಃ ಕಾಳಿದಾಸನ ಕೃತಿಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಉಜ್ಜಯಿನೀನಗರ ಅತಿಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು** ಎಂಬುದನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅದೇ ಅವನ ವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಬಹುದು, ಅಷ್ಟೇ.

ಕಾಳಿದಾಸನ ಧರ್ಮಪ್ರಜ್ಞೆ ಅನ್ಯಾದೃಶವಾದದ್ದು. ಶೃಂಗಾರಕವಿಯೆಂದೇ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದರೂ ಶೃಂಗಾರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಮಗೆ ಅವನ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದು ಒಂದು ಉತ್ತಮವಾದ, ಪಾಲನೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಜೀವನಾದರ್ಶ ಹಾಗೂ ಗಂಭೀರವಾದ, ಉದಾರವಾದ ಅಂತರ್ದೃಷ್ಟಿ. ಶೃಂಗಾರ ಹೇರಳವಾಗಿ ಇರುವುದಾದರೂ ಆ ಶೃಂಗಾರವೂ ಧರ್ಮಪ್ರಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಉದಾರತೆಗಳಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ದುಷ್ಯಂತ-ಶಕುಂತಲೆಯರ ಪ್ರಣಯವಾಗಲಿ, ಔಶೀನರಿಯ ತ್ಯಾಗವಿರಲಿ, ಕಣ್ವರಿಗೆ ಶಕುಂತಲೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ದುಃಖವಾಗಲಿ, ದಿಲೀಪನ ತಪಸ್ಸಾಗಲಿ ಕೌತ್ಸನ ಪ್ರಸಂಗವಾಗಲಿ, ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾನವೀಯತೆ-ಉದಾರತೆಗಳೇ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಬೇಕಾದರೆ, ರಘುವಂಶ-ಶಾಕುಂತಲಾದಿ ಕೃತಿಗಳು ಸುಖದಲ್ಲಿ ಮುದವನ್ನು ನೀಡಿ, ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿ ದೃಢತೆಯ ನೆಲೆಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವ ದಾರಿದೀಪಗಳು.

'ಉಪಮಾ ಕಾಲಿದಾಸಸ್ಯ' ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕಪಾದ ಸರ್ವವಿದಿತ. ಆದರೆ ಅದೇ ಶ್ಲೋಕದ*** ಇನ್ನೆರಡು ಗುಣಗಳೂ (ಅರ್ಥಗೌರವ, ಪದಲಾಲಿತ್ಯ) ಸರ್ವಥಾ ಕಾಳಿದಾಸನಿಗೂ ಸಲ್ಲುತ್ತವೆ ಎಂದು ನನ್ನ ಭಾವನೆ. ಕಾಲಿದಾಸನ ಉಪಮೆಗಳಂತೂ ಮನೋಹರವಾಗಿ, ಕೇಳಿದೊಡನೆಯೇ "ಆಹಾ" ಎಂದು ಅನ್ನಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವವು.

ಮುಂಬರುವ ಕೆಲವು ಕಂತುಗಳಲ್ಲಿ, ಕಾಳಿದಾಸನ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ (ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶಾಕುಂತಲ ಮತ್ತು ರಘುವಂಶ) ನನಗೆ ಕಂಡ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತೇನೆ.



*ಪುರಾ ಕವೀನಾಂ ಗಣನಾಪ್ರಸಂಗೇ ಕನಿಷ್ಠಿಕಾಧಿಷ್ಠಿತಕಾಲಿದಾಸಾ |
ಅದ್ಯಾಪಿ ತತ್ತುಲ್ಯಕವೇರಭಾವಾತ್ ಅನಾಮಿಕಾ ಸಾರ್ಥವತೀ ಬಭೂವ ||
- ಹಿಂದೆ ಕವಿಗಳ ಎಣಿಕೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಕಿರುಬೆರಳಿನಲ್ಲಿ (ಅಂದರೆ ಮೊದಲು) ನಿಂತದ್ದು ಕಾಳಿದಾಸ. ಈಗಲೂ ಅವನಿಗೆ ಸದೃಶನಾದ ಕವಿಯ ಅಭಾವದ ಕಾರಣದಿಂದ (ಉಂಗುರದ ಬೆರಳಿಗೆ) 'ಅನಾಮಿಕಾ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಅನ್ವರ್ಥವಾಯಿತು!

** ಸ್ವಲ್ಪೀಭೂತೇ ಸುಚರಿತಫಲೇ ಸ್ವರ್ಗಿಣಾಂ ಗಾಂ ಗತಾನಾಂ
ಶೇಷೈ: ಪುಣ್ಯೈರ್ಹೃತಮಿವ ದಿವಃ ಕಾಂತಿಮತ್ಖಂಡಮೇಕಮ್|
ಮೇಘದೂತದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧ.'ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದು, ಪುಣ್ಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಭೂಮಿಗೆ ಬರುವವರು ತಮ್ಮ ಉಳಿದ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗದ ಒಂದು ಸುಂದರವಾದ ಭಾಗವನ್ನು ಇಳೆಗೆ ತಂದಂತಿದೆ!' ಎಂದು ಕಾಳಿದಾಸ ಉಜ್ಜಯಿನಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಉಜ್ಜಯಿನಿಯ ಮೇಲೆ ಅಷ್ಟು ಪ್ರೀತಿ!

*** ಉಪಮಾ ಕಾಲಿದಾಸಸ್ಯ ಭಾರವೇರರ್ಥಗೌರವಮ್ |
ದಂಡಿನಃ ಪದಲಾಲಿತ್ಯಂ ಮಾಘೇ ಸಂತಿ ತ್ರಯೋ ಗುಣಾಃ ||

Another poem for chitrakavana

ಈ ಬಾರಿಯ ಚಿತ್ರಕವನದ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮುಕ್ತಕವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದೇನೆ.

वीथीतटेष्वुशितमस्तु सुरालये वा
चीनाम्बरं धरतु वाथ विदीर्णचीरम् ।
अश्नातु मृष्टमनिशं किल वा कुभैक्ष्यम्
माता सदैव सुतलालन एव तृप्ता ॥

ರಸ್ತೆಬದಿಯಲ್ಲಿರಲಿ, ಸುರರ ಮನೆಯಲ್ಲಿರಲಿ, ಚೀನಾಂಬರ ಧರಿಸಿರಲಿ, ಹರಿದುದನ್ನುಟ್ಟಿರಲಿ, ಮೃಷ್ಟಾನ್ನವುಣ್ಣಲಿ, ಭಿಕ್ಷೆಯನು ಭಕ್ಷಿಸಲಿ,
ತಾಯಿಗೆ ತೃಪ್ತಿ ಸಿಗುವುದು ಮಗುವಿನ ಲಾಲನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಅಲ್ಲವೇ!

Mallinatha

Kalidasa is regarded as kavikulaguru (=the preceptor of the clan of kavi-s). Almost as famous as Kalidasa in the literary circles, is Mallinatha, who has written commentaries regarded very highly by scholars, upon Kalidasa's works.

There is this little-known story (which is, in all probabilities, a legend, ದಂತಕಥೆ) about Mallinatha that I would like to share. I concluded that it was little known, because I could not find references to that story on the internet. I had read it long back, in a Kannada book for children.

Mallinatha was a pampered youth from a rich family. He was made to learn under capable teachers, but he was too lazy to be competent at learning, and abandoned his studies soon. He grew into a handsome youth and since he was from a rich family also, he was in high demand as a son-in-law. He was finally married to a very learned woman.

Mallinatha's wife noticed soon that her husband was too un-knowledgeable for her liking. When one day, Mallinatha praised the beauty of a flower lying on the road-side, she remarked "Of what use is its beauty? Since it does not possess fragrance, it cannot be used for worship". These words stung Mallinatha, and he resolved to restart his learning.

He enrolled himself in a gurukula, and began his studies. For a married youth who had passed his life thitherto in nothing but luxury, life in a gurukula was really hard, but he did not mind that. His guru had instructed his wife, the gurupatni, that mallinatha had to get neem oil instead of ghee, with his meals. Mallinatha was so engrossed with his studies, that he did not notice that he was being served neem oil daily. Because of his assiduous efforts, he made progress in his studies by leaps and bounds.

One day, while he was having his meals with his guru, he noticed that there was something wrong with his food. He said to the gurupatni "Mother, the food is bitter today!". The guru who was sitting next to him, smiled and patted his back, and said "Your education is complete today. You may go home now". He then explained to the puzzled Mallinatha that all during his stay at the gurukula, he was being served neem oil and that he had not noticed it at all, till then.

Mallinatha went back home to the joy of his wife and parents, and wrote the famous commentaries on Kalidasa's works.
The story does not end here. The next part of the story is from Dr.R.Ganesh's "kavitegondu kathe".
Seeing that her husband was now a very learned man, Mallinatha's wife asked him to write a poem about her. After much coercion, mallinAtha wrote a poem, likening her to shoorpanakhaa (रामवैरिभगिनीव राजसे !)
Mallinatha's wife was irritated by this description of her, and was waiting to get back at her husband. Now, in his commentaries, Mallinatha had the habit of writing "ityarthaH" (=this is the meaning), "iti bhAvaH"(=this is the import). He used to be so engrossed with his work, that he used to use these words even during normal conversation. When, one day, Mallinatha asked her what was for lunch, she replied
इत्यर्थ-क्वथितं चैवेतिभाव-तेमनं तथा
सज्जीकृतेद्य भुक्त्यर्थं तुष्यतां भवदाशयः ।
"There is boiled ityartha, majjigehuLi called iti bhAva. Have this lunch and be satisfied!"
Mallinatha was justified in being proud of his wife!